boterhandel

Balk was van de 15e tot de 18e eeuw van belang als centrum voor de boterhandel. De op de waag in Balk verhandelde boter vond ruim afzet in Engeland en Frankrijk.

De waag:
Aanvankelijk  was de boterwaag in Balk gevestigd bij het raadhuis op de hoek van de Raadhuisstraat en Dubbelstraat. De trap in de kade naast de brug bij het raadhuis herinnert hieraan.
boterhandel Balk A 132 18500000 straatbeeld

Het raadhuis gezien vanaf de Wijckelerzijde (Raadhuisstraat). De overkapping gaf toegang tot de boterwaag.

boterhandel Balk A 269 18650505 LC opening dorpsherberg

Rond 1865 verhuist het waaglokaal naar de Harichsterzijde, nu van Swinderenstraat 16.

boterhandel Balk A 104 Lytse Side 19000000 hotel Gaasterland

In 1878 laat de gemeente Gaasterland een nieuw postkantoor bouwen op de hoek van de Dubbelstraat en de Lytse Side.  Eeuwenlang de locatie van herberg  De Roskam. Achter het postkantoor langs de kade van de Lytse Side verrijst een nieuw waaglokaal met daarboven een herberg.  De Leeuwarder architect Jacob Izaaks Douma tekende voor het ontwerp.

De handel:
In de waag werd wekelijks de geproduceerde boter uit de omgeving ter veiling aangeboden. Er waren rond 1880 drie boterverenigingen actief in deze regio, namelijk de botervereniging “Balk” later “Oudste Botervereniging”genoemd, de botervereniging “Frisia” en “De Concurrent” .

Wimke Cornelis van der Zee was dienstmeid bij grossier Sikke Poppes, een broer van boterhandelaar Idske Poppes (1791-1863), in Balk en trouwde in 1841 met  zadelmakerknecht  Jacob Obes Hofstra (1808-1875). Van 1845 – 1875 was Hofstra  fulltime waagmeester. Voormalig brievenbode Jochum Hendriks Porte (1820-1902) combineerde zijn  baan als straatveger met het waagmeesterschap van 1875 – 1894. Tot de sluiting van de waag aan het eind van de 19e eeuw was de gepensioneerde landbouwer Durk Franzes Haarsma (1820-1899) deeltijd waagmeester.

boterhandel Balk A 104 Lytse Side 18840729 weegbriefje S. Teppema

Een weegbriefje van de waag in Balk afgegeven op 29 juli 1884. (archief gemeente Gaasterlân-Sleat)

ko50657

De boer met pijp is Douwe Sikkes Bangma (1826-1874) van Trophorne.  Zijn vrouw Grietje Jentjes Douma produceerde geregeld eerste keur boter en kaas. De foto is genomen op de weekmarkt te Koudum.  (archief Mar en Klif/Twerda)

boterhandel 18781108 Rotterdamsch Nieuwsblad aa

Aangevoerde boter op de markt in Balk gepubliceerd in het Rotterdamsch Nieuwsblad van 8 november 1878 .

De boterhandelaren:
De boterhandelaren verdienden goed geld met de verkoop van boter. En dat wilden ze ook laten zien.  Ze bouwden huizen met rijk versierde gevels langs de oevers van de Luts, te herkennen aan de botertonnen verwerkt in de ornamenten.

botergevel 20160501 gevels (8)

Van Swinderenstraat 7  te Balk

Boterkoper Poppe Idskes Poppes (1763-1837) laat in 1789 een nieuw pand bouwen naast de Hervormde kerk aan de Harichsterzijde in Balk.

botergevel van swinderenstraat 8 20150925 (4)

Van Swinderenstraat  8, It Bûterhûs

Boterkoper Jan Poppes (1712-1787) bewoonde tot zijn dood dit in 1633 gebouwde pand. Oorspronkelijk in renaissance stijl met trapgevel . Vergelijk de gevel van het in 1615 gebouwde raadhuis in Balk.  De trapgevel is verdwenen, maar de kenmerkende gevelstenen en natuursteen hoekstenen zijn gebleven.

botergevel Raadhuisstraat 11

Raadhuisstraat 11 te Balk

Boterkoper Hans Ygrams van der Werf (1752-1824) koopt in 1780 een pand aan de Wijckelerzijde in Balk. In 1793 laat hij pand grotendeels vernieuwen.  Met de rijksversierde ornamenten in voorgevel  laat de eigenaar zien dat hij een succesvol boterhandelaar was.

De productie:
Tot de komst van de zuivelfabrieken aan het eind van de 19e eeuw maakten de boer en boerin hun eigen boter.  Een grote boer had in die tijd rond de 20 koeien. Boerderijen gebouwd in die periode zijn te herkennen aan de kelders onder het voorhuis. Deze koele ruimte was uitermate geschikt voor bewaren van zuivel en het maken van zuivelproducten.  De kop-hals-romp boerderij aan de Lorbuorren 3 in Harich is zo’n boerderij.  In 1811 gebouwd in opdracht van boterkoper Poppe Idskes Poppes (1763-1837). Elke boer gebruikte zijn eigen botermerk wanneer hij zijn boter wilde verkopen via de waag.

boerderij 20100000 Idscke_Popke_Sathe_Harich

Foto kop-hals-romp-boerderij Lorbuorren 3

boerderij 04739 melk afromen voor de boterbereiding

schoolplaat boter maken op de boerderij

boerderij 256-001 botermerk Frank A de Vries (3)aa

bûtermerk van boer Frank A de Vries te Rijs/Oudemirdum.

Aanvankelijk maakte de in 1897 opgerichte coöperatieve zuivelfabriek “Harich”  te Balk alle zuivelproducten voor lokaal gebruik zelf. Boter voor de export kreeg later een belangrijk aandeel daarin. In de loop van de jaren ging men zich verder specialiseren in de productie van kaas. In 2000 kwam een einde aan een eeuw zuivelindustrie in Balk. Kort daarna is het complex gesloopt op de monumentale directeurswoning na.

zuivelfabriek

Schoolplaat boterproductie in fabriek

zuivelfabriek 003-069 boterpakje

boterverpakking zuivelfabriek te Harich

zuivelfabriek Balk H 360 19650000 boterbereiding 301-022

verpakken van boter door Nieuwenhuis op de fabriek in Harich.

Bovenstaande informatie is aangeleverd door Johan Groenewoud. Meer informatie over de geschiedenis van Balk vindt u op de site: www.langsdeluts.nl

In onderstaand filmpje krijgt u een indruk van de opkomst en neergang van de boterhandel vanuit Friesland.